Prenosimo u izvodu tekst o dijagramu u funkciji arhitekture – i obrnuto, autora Nevene Novaković, ranije objavljen u časopisu Prostor pod naslovom Dijagramatična arhitektura.

Promjenu u poimanju vremena možemo nazvati jednom od osnovnih karakteristika industrijskog društva. Sanford Kvinter (Sanford Kwinter) ovu promjenu slikovito opisuje: Nekad neopaživo spor i stabilan ritam istorije, koji je formirao nepomjerljivo tlo za labilniju i fluidniju ljudsku pojavu, počeo je da oscilira i varira u sve kraćim obrascima, utičući na epohalni preokret u doživljavanju društva. Ono što se smatralo za fiksan i globalan kontinuum koji okviruje iskustvo vremena – istorijsko-prostorni asemblaž, poznat pod nazivom grad – počeo je da se multiplicira, mutira, i dijeli tako brzo da se konačno ne može spoznati drugačije nego kao turbulentan i isprekidan fluid. [1]

Današnje urbane sredine, osim ubrzanog ritma vremena koji se nameće kao neizostavan dio savremenog života, karakteriše i fenomen “oluje podataka”, odnosno, neprekidan protok informacija koje mjenjaju društvene obrasce, uobičajene aktivnosti u gradu i način na koji su gradovi organizovani. [2] Sve navedene promjene u poimanju i doživljavanju prostora i vremena postavljaju značajna pitanja pred aktere koji se bave promišljanjem, oblikovanjem i planiranjem gradova. Na koji način djelovati u ubrzano promjenjivom društvenom i prostornom kontekstu? Ovo pitanje je dobro mjesto za početak priče o relaciji arhitekture i dijagrama.

Termin dijagramatična arhitektura (diagrammatic architecture) upotrijebio je 1996. godine japanski arhitekta Tojo Ito (Toyo Ito) u tekstu u kojem objašnjava arhitektonske radove čuvene Kazujo Sedžima (Kajuyo Sejima). Ito navodi da snaga i senzibilitet arhitekture koju kreira Sedžima dolaze od velike sličnosti objekta i redukovanih crteža kojima je objekat predstavljen. Arhitektura u ovom slučaju postaje pridružena svom dijagramu, pri čemu se dijagram prostorne funkcije transformiše u izgrađenu prostornu formu. [3]

Slika 1. Kazujo Sedžima, Prototip za projekat stambenog objekta srednje visine, osnove, 1995.

Nekoliko godina kasnije, nakon Itovog uvoda u savremeni diskurs o dijagramu, arhitekta Piter Ajzenman (Peter Eisenman) objavljuje knjigu pod naslovom Diagram Diaries. Knjiga je pregled Ajzenmanovih projekata od 1970, uz objašnjenje procesa arhitektonskog dizajna. [4] Ajzenmanovi eseji dopunjeni su ekstenzivnim grafičkim prikazima, koji zajedno objašnjavaju njegov dijagramski pristup arhitekturi u kojem se arhitektonska struktura i njen kontekst mjenjaju u iteracijama kroz dijagram. Predgovor knjige napisao je Robert Somol (Robert Somol) za kojeg dijagram prvi put postaje stvar same arhitekture, a ne njene reprezentacije. Prema Somolu dijagram je sredstvo arhitektonske proizvodnje i stvaranja diskursa, operišući između forme i riječi, prostora i jezika. Tako je dijagram mnogo više performativan nego reprezentativan. [5]

Slika 2. Peter Eisenman, Dijagrami transformacije Kuće IV, 1971.

Robert Somol aktuelizaciju dijagrama u arhitektonskoj teoriji i praksi povezuje sa 1960-tim godinama i početkom nove faze u razumjevanju profesije arhitekte. Somol tvrdi da su se osnovne tehnike i metode arhitektonskog znanja promjenile u drugoj polovini dvadesetog vijeka, tačnije, transformisale iz crteža u dijagram. [6] Dijagram dobija svoju apoteozu u vremenu koje možemo nazvati doba informacija. Arhitekta se unutar plime informacija suočava sa pitanjem njihove selekcije, definisanja prioriteta i načina na koji da upotrijebi informacije. Informacija koja je oduvijek bila podkategorija sadržaja projekta, postaje direktan sadržaj.

Slika 3. www.chora.org

Antoni Vidler (Anthony Vidler) prepoznaje dijagram kao zajedničku karakteristiku radikalno različitih projekata arhitekture i urbanizma. Projekti na papiru, projekti u digitalnom prostoru i izvedeni projekti sa kojima se povezuju riječi kao što su topografija, mapa, prostor-događaj, morfogeneza i proces, imaju zajedničku karakteristiku proizvodnje i reprezentacije u digitalnim tehnologijama. Dijagram je njihova druga zajednička osobina, koju još dijele, prema riječima Vidlera, sa svojom prethodnicom, avangardom modernizma. [7] Za razliku od Somola, Vidler porijeklo dijagrama traži mnogo ranije. Pronalazi ga na početku modernog doba sa kojim dolazi i do apstrakcije arhitektonskog crteža, čija geometrijska linearnost i jednostavnost teže ka dijagramatičnoj reprezentaciji. Ranu upotrebu dijagramatičnog crteža Vidler ilustruje pomoću Diranovih (Jean-Nicolas-Louis Durand) novih metoda reprezentacije koje je primjenjivao u novoosnovanoj Politehničkoj školi u Parizu 1785. godine. Diranov crtež se sastojao od sistema linija, tačaka i ravni, bez detalja dekoracije. Jednostavnost crteža trebala je da uputi na suštinu arhitektonskog principa. [8]

Razvoj Vidlerovog narativa vodi nas do moderne arhitekture dvadesetog vijeka, tačnije do Le Korbizijea (Le Corbusier), koji objašnjava svoje arhitektonske koncepte kao nastavak klasicizma – formalnog grčkog reda, institucionalnog i tipološkog naslijeđa rimljana i proporcionalnog sistema modernih francuskih klasicista šesnaestog i sedamnaestog vijeka. [9] Na taj način dijagramtična arhitektura dostiže svoju zrelost u modernizmu. Apstraktna forma moderne arhitekture koja izbjegava svaku vrstu dekoracije, optužena je tokom šesdesetih za sterilnost i pretjeranu redukciju, za otuđenje od čovjeka. Vidler pronalazi zajedničko polje na kojem se zasniva kritika modernističke arhitekture, a to je suviše doslovan prevod novih grafičkih tehnika u fizičku formu. Arhitektura je doslovno izgledala kao geometrija pomoću koje je projektovana i vizuelizovana na papiru. [10] Postavlja se pitanje, da li modernu arhitekturu na osnovu navedenog možemo nazvati dijagramatičnom arhitekturom? Ili, dali se u tom slučaju arhitektura Kazujo Sedžima može nazvati modernističkom? Da li crtež modernizma zaista ima sve odlike dijagrama, ili se njegova sličnost sa dijagramom završava na apstrakciji?

Dijagram se može koristiti i kao sredstvo razumjevanja već ustanovljene arhitekture ili kako to Daglas Graf (Douglas Graf) kaže, kao sredstvo prevoda. Pri tome, objekat nikad nije moguće u potpunosti upoznati i sagledati. Arhitektonski objekat možemo razumjeti kao grupu apstrakcija, redukcija, seriju fragmenata i granica koji se simultano manifestuju i imaju tendenciju da se šire i skupljaju, zahtijevajući od oka konstantnu reviziju. [11] Za analizu arhitektonskog objekta, bilo bi od velike pomoći da imamo alat koji može simultano da pregovora između suprotstavljenih pozicija – između tipologija koje identifikuju program i tipologija koje identifikuju formu, između specifičnih kvaliteta objekta i generalnih kvaliteta arhitekture, između procesa saznanja i procesa percepcije, između dinamizma funkcije i statičnosti kompozicije. Tu funkciju ima dijagram. Dijagram na taj način razvija svoje karakteristike kroz aspekte suprotstavljenih dualizama. Sadržaj koji predlaže dijagram je preliminaran i privremen. Kroz konstantan dijalog suprotstavljenih domena, dijagram otkriva slabosti, nesigurnosti i originalnosti, dobijajući tako i revizijsku ulogu u interpretaciji. [12] Ako grafičke reprezentacije modernizma imaju odlike dijagrama, onda se dijagramatična vrijednost, tačnije, potencijal velikog broja mogućnosti i kombinacija arhitektonskih pozicija, gubi u doslovnom preslikavanju grafičke prezentacije dijagrama u fizički prostor.

Slika 4. Plan dijagram – struktuiranje događaja u prostoru. Rem Kulhas (Rem Koolhaas), urbanističko rješenje za Melun Senart (Melun-Senart), 1987.

Toilet groups mutate into Disney Store then morph to become meditation center: successive transformations mock the word plan. The plan is a radar screen where individuals pulses survive for unpredictable periods of time in a Bacchanalian free-for-all…In this standoff between the redundant and the inevitable, a plan would actually make matters worse, drive you to instant despair. Only the diagram gives a bearable version. There is zero loyalty – and zero tolerance – toward configuration, no original condition; architecture has turned into a time-lapse sequence to reveal a permanent evolution… [13]

Konačno, zašto arhitekti vole dijagram? Tema dijagrama u savremenoj arhitekturi objedinjuje nekoliko suštinskih pitanja: pitanje odnosa arhitektonske reprezentacije i procesa oblikovanja i pitanje strategije arhitektonsko-urbanističkog dizajna u kontekstu kontinualnih i brzih promjena svih nivoa i aspekata urbane sredine, kako gore slikovito objašnjava Kulhas. Suština aktuelizacije dijagrama u savremenoj arhitekturi i urbanizmu nalazi se u kontekstu pristupa velikom broju informacija koje arhitekta treba da sagleda i formatira. Već pomenuta dualnost dijagrama, koji istovremeno stvara reference u domenu specifičnog i generalnog, izdvaja dijagram kao važan aparat mišljenja u oblasti arhitekture. Dijagram omogućava arhitekti, istraživaču, da identifikuje i vizuelno analizira pojedinačne elemente problema, teorije, ideje ili fizičkog objekta, pri tome ne gubeći iz vida ideju cjeline.

Dijagram je vizuelizacija misaonog procesa, u kojoj jedna slika nije prikaz fiksnog intelektulanog ili fizičkog stanja, već velikog broja mogućnosti i kombinacija između atributa koje dijagram suprotstavlja. Sa jednim grafičkim prikazom, dijagram omogućuje uvid u veliki broj kombinacija i relacija, odnosno obuhvata niz mogućnosti u procesu mišljenja, omogućavajući arhitekti delikatno balansiranje između misaonog i vizuelnog, dinamičnog i statičnog.

…the diagram is the possibilty of fact - it is not the fact itself. [14]

REFERENCE

1. Stanford Kwinter, “The Reinvention of Geometry”, Introduction to “Urbanism after Innocence: Four Projects,” by Rem Koolhaas, Assemblage 18 (1992): 83. 

2. Raoul Bunschoten, “Urban Gallery, Urban Curation”, CHORA – Urban and Architectural Research Laboratory.

http://www.chora.org/1990/Interview2.pdf 

3. Anthony Vidler, “Diagrams of Diagrams: Architectural Abstraction and Modern Representation”, Representations 72 (2000): 1-20.

4. Ibid, 17.

5. R.E. Somol, “Dummy Text, or the Diagrammatic Basis of Contemporary Architecture”, Introduction to Diagram Diaries, by Peter Eisenman, 7-25. (New York: Universe Publishing, 1999).

6. R.E. Somol, “Dummy Text, or the Diagrammatic Basis of Contemporary Architecture”.

7. Anthony Vidler, “Diagrams of Diagrams: Architectural Abstraction and Modern Representation”.

8. Ibid.

9. Ibid.

10. Ibid.

11. Douglas Graf, “Diagrams”, Perspecta 22 (1986): 42-71.

12. Ibid.

13. Rem Koolhas, AMOMA and &&&, Content, 167. (Tachen, 2004).

14. Gilles Deleuze, “The Diagram”, in The Deleuze Reader, Constantin V. Boundas, ed.: 199. (New York: Columbia University Press, 1993).

IZVORI ILUSTRACIJA

Anthony Vidler, “Diagrams of Diagrams: Architectural Abstraction and Modern Representation”, Representations 72 (2000): 4.

Rem Koolhaas, “Urbanism after Innocence: Four Projects,” Assemblage 18 (1992): 88.

Ostalo: www.chora.org

Nevena Novaković je viši asistent na Katedri za urbanizam Arhitektonsko-građevinskog fakulteta Univerziteta u Banjaluci. Diplomirala je na istom fakultetu 2003. godine, na odseku za arhitekturu. Trenutno je doktorand na Arhitektonskom fakultetu Univerziteta u Beogradu.